Wanneer christenen nadenken over de natuur, denken we vaak aan bossen, bergen of bloemen, datgene wat zich op het droge bevindt. De zee speelt meestal een kleinere rol in ons denken. Toch is water, en vooral de zee een belangrijk symbool in de Bijbel. Wij denken nu vaak over de zee als toeristische trekplaats; lekker aan het strand zitten, in het zonnetje met een drankje. In de Bijbel verschijnt de zee echter vaak als een beeld van chaos, dreiging en oncontroleerbare krachten. Van Genesis tot Openbaring loopt een rode draad: God brengt orde in een wereld die steeds weer dreigt terug te vallen in wanorde.
Dat betekent niet dat de zee slecht is. De zee behoort net zo goed tot Gods schepping als het land. Maar voor de mensen uit de Bijbelse tijd was de zee een bron van gevaar. Anders dan wij hadden zij geen moderne scheepvaart, dijken of satellieten. De zee stond voor alles wat zich aan menselijke controle onttrekt.
Ook nu zien we nog dat de zee op veel plekken nog een dreigende macht is. Denk aan eilanden in de Pacifische oceaan die volledig dreigen te verdwijnen door de stijgende zeespiegel1, tsunami’s die zelfs in een rijk en vermogend land als Japan een aantal jaar geleden nog zo veel schade heeft aangericht2.
In dit artikel gaan we kijken naar de zee in de Bijbel en aan de hand van de roman Zee Nu van Eva Meijer3 reflecteren over ons eigen beeld bij de zee en de schepping in het algemeen.
De oervloed van Genesis
De Bijbel begint met een opmerkelijk beeld. Voordat God de wereld vormgeeft, is er “duisternis over de watervloed” (Genesis 1:2). De aarde is woest en leeg. Pas wanneer God spreekt, ontstaat er orde. Hij scheidt het water van het droge land en maakt ruimte voor leven4.
In het oude wereldbeeld van Israël werd de zee vaak geassocieerd met de chaosmachten die zich tegen de schepping, het ordenen van alles, verzetten. De Bijbel neemt dit beeld over, maar met een belangrijk verschil: de zee is geen goddelijke tegenstander. Zij staat volledig onder Gods gezag. God hoeft niet te vechten om de wereld te scheppen; Hij spreekt en de chaos wijkt.
Toch is er al na een paar hoofdstukken een vernieuwing van de schepping nodig. God stuurt een zondvloed die vrijwel de hele mensheid vernietigd. Alleen Noach en zijn familie overleven in een grote boot die een ark genoemd wordt, en met hem alle diersoorten5.
De zee als grens tussen dood en leven
Deze symboliek keert terug in verschillende Bijbelverhalen.
Wanneer Israël Egypte ontvlucht, beschreven in het Bijbelboek Exodus, lijkt de Rode Zee6 een onoverkomelijke barrière. Achter hen nadert het leger van Farao, voor hen ligt het water. God splijt de zee en maakt een weg door de chaos7. Waar dood dreigde, ontstaat leven.
Iets vergelijkbaars gebeurt bij de Jordaan. Wanneer het volk onder leiding van Jozua het beloofde land binnentrekt, wijkt opnieuw het water. De oversteek markeert een nieuwe fase in Gods geschiedenis met zijn volk8.
In beide verhalen is het water meer dan een geografisch obstakel. Het vertegenwoordigt de grens tussen slavernij en vrijheid, tussen dood en toekomst, en het punt van het verhaal is aan te tonen dat God zo groot is dat Hij zelfs over de zee/het water regeert.
Jona en Job
Een ander verhaal waarin we de zee prominent terug zien komen is Jona. Een opvallend verhaal over de ongehoorzaamheid van de profeet, en hoe God de zee, en zelfs een zeemonster, ook een veelvoorkomend beeld, gebruikt om Jona weer op het juiste pad te brengen9.
In Job zien we dit zeemonster uitgebreid beschreven worden als Leviathan, een mythologisch monster, waarvan de auteur schrijft dat God ermee speelt.10
Jezus en de zee
Daarom speelt de zee ook in het Nieuwe Testament, en dan specifiek in de verhalen over Jezus, een bijzondere rol.
Wanneer Jezus de storm stilt, reageren zijn leerlingen verbaasd: “Zelfs de wind en het water gehoorzamen Hem.” De boodschap is duidelijk. De macht die volgens Genesis de chaos beteugelde, die de zee en de rivier opende voor Mozes en Jozua, is aanwezig in Jezus11.
Nog opvallender is het verhaal waarin Jezus over het water loopt. In de Bijbelse verbeelding is de zee de plaats waar mensen geen vaste grond onder de voeten hebben. Jezus toont Zich daar zichtbaar als Heer. Hij wordt niet bedreigd door de chaos, maar loopt er rustig overheen12.
In de rest van het Nieuwe Testament
Ook in de rest van het Nieuwe Testament komt de zee nog een aantal keer terug. Paulus wordt als gevangene meegenomen naar Rome, en het schip komt in een storm terecht op zee, nadat Paulus had gezegd dat ze niet uit moesten varen. Ondanks het feit dat men niet naar hem geluisterd heeft geeft Paulus aan dat ze schipbreuk zullen lijden, maar alle opvarenden zullen veilig aan land komen, en zo geschied13.
In Openbaring zien we de zee meerdere keren terug, bijvoorbeeld in het visioen van het beest dat uit de zee komt14.
Geen zee meer?
Deze achtergrond helpt om een van de merkwaardigste verzen uit de Bijbel te begrijpen. In Openbaring 21:1 schrijft Johannes15 over de nieuwe schepping: “En de zee was niet meer.”
Moderne lezers vragen zich soms af waarom de zee zou verdwijnen. Is er in Gods nieuwe wereld geen oceaan of zee meer? Kunnen we dan niet meer op het strand zitten, of surfen, of duiken bij prachtige koralen, of heerlijk in de golven zwemmen en spelen?
Veel theologen zien hier vooral symbolische taal16. Door de hele Bijbel heen staat de zee voor chaos, dood en bedreiging. In Openbaring komt bovendien het beest uit de zee op. De uitspraak dat de zee niet meer bestaat, betekent daarom dat alles wat Gods goede schepping bedreigt definitief verdwenen is. De nieuwe aarde kent geen wanorde, geweld of ontwrichting meer. En de zee gaf ‘haar’ doden terug bij het laatste oordeel17. De boodschap is: Gods nieuwe wereld wordt niet langer beheerst door de machten van dood en chaos.
Eva Meijers Zee Nu
Vanuit dit perspectief is het interessant om Zee Nu van Eva Meijer te lezen.
In deze roman begint de zee langzaam maar onstuitbaar terrein te winnen. Nederland overstroomt. Dijken verliezen hun betekenis. Mensen moeten vluchten en leren leven in een wereld die fundamenteel veranderd is. De zee verschijnt als een macht die menselijke plannen en zekerheden onderuit haalt. En te midden van deze ongekende crisis moet een aantal personages nieuwe manieren om zich tot de wereld te verhouden vinden om zo te blijven leven. De zee is niet alleen bedreigend, maar dwingt mensen om hun plaats binnen de natuur opnieuw te doordenken.
Waar wij, als moderne mensen, vaak denken dat technologie ons boven de natuur heeft verheven, laat Meijer zien hoe kwetsbaar die overtuiging is. De zee herinnert ons eraan dat wij geen heersers over de aarde zijn, maar deelnemers aan een groter geheel. En dat we ondanks al onze technologie en ontwikkeling nog steeds zeer kwetsbaar zijn tegen de grote natuurkrachten.
Een les uit de zee
Dit is een les die christenen vandaag nodig hebben.
Veel milieuproblemen ontstaan vanuit het idee dat de mens de natuur volledig kan beheersen. Maar de Bijbel laat zien dat alleen God de chaos werkelijk in bedwang houdt. Wanneer mensen zichzelf in die positie plaatsen, ontstaan juist nieuwe vormen van wanorde.
Dit roept ons tot nederigheid. Wij zijn niet geschapen om de schepping te domineren, maar om haar te dienen en te verzorgen. De zee herinnert ons eraan dat de wereld groter is dan menselijke belangen.
De Bijbel eindigt niet met een overwinning van de mens op de natuur. Zij eindigt met een vernieuwde schepping waarin chaos, geweld en dood verdwenen zijn. En daarin ook onze hoop: niet dat wij de aarde zullen beheersen, maar dat God uiteindelijk de schepping zal herstellen. Dat er orde en leven zal zijn waar de hele schepping, inclusief de mens, floreert op de plek die God elk deel van de schepping toebedeeld heeft.
Eindnoten
- Zie hier enkele voorbeelden: 11 eilanden die dreigen te verdwijnen ↩︎
- Zie hier bijvoorbeeld: Tsunami Japan | Verwoesting en wederopbouw | Tokyo.nl ↩︎
- Eva Meijer (Hoorn, 1980) is een Nederlandse filosoof, schrijver, dichter, kunstenaar en singer-songwriter. ↩︎
- Genesis 1:6-10 ↩︎
- Genesis 6-8 ↩︎
- Ik gebruik hier het concept zoals het in populaire Bijbelvertellingen bekend is geworden. Moderne vertalingen gebruiken al veel vaker Rietzee of Schelfzee. ↩︎
- Exodus 14:20-22 ↩︎
- Jozua 3:15-17 ↩︎
- Jona 1:4 – 2:10 ↩︎
- Job 40:20 – 41:25 ↩︎
- Mattheus 8:23-27 ↩︎
- Mattheus 14:23-33 ↩︎
- Handelingen 27 ↩︎
- Openbaring 13:1-10 ↩︎
- Volgens de traditie ↩︎
- Zie hier bijvoorbeeld hoe de bekende theoloog Spurgeon erover schrijft: En de zee was niet meer | Het Spurgeon Archief ↩︎
- Openbaring 20:13 ↩︎
- De zee, chaos en een nieuwe schepping
Wanneer christenen nadenken over de natuur, denken we vaak aan bossen, bergen of bloemen, datgene wat zich op het droge bevindt. De zee speelt meestal een kleinere rol in ons denken. Toch is water, en vooral de zee een belangrijk symbool in de Bijbel. Wij denken nu vaak over de zee als toeristische trekplaats; lekker… Lees meer: De zee, chaos en een nieuwe schepping - De wereld is bos
In The Word for World is Forest (1972) beschrijft Ursula K. Le Guin een planeet die volledig bedekt is met bos: Athshe. Voor de oorspronkelijke bewoners is het bos geen omgeving, maar hun hele werkelijkheid. Hun taal kent geen onderscheid tussen “wereld” en “bos”, het is hetzelfde woord. De mensen van de aarde (Terranen in… Lees meer: De wereld is bos - Kerst, morele verbeelding en ruimte maken
Kerst is bij uitstek het feest van het verhaal. Niet alleen het evangelieverhaal zelf, maar ook de vele verhalen die ons in deze tijd begeleiden, en ons iets laten zien van wie we zijn en wie we zouden kunnen worden. Verhalen kunnen ons troosten, maar ze kunnen ons ook ontregelen. Ze tonen ideaalbeelden en beelden… Lees meer: Kerst, morele verbeelding en ruimte maken - Flowers for Algernon – Wat we vergeten als we alleen naar Charlie kijken
Wie Flowers for Algernon leest, voelt het lijden van Charlie van dichtbij. Zijn hoop, zijn groei, de tragische verval, het snijdt door je ziel heen. Maar er is één personage dat meestal toch wat in de schaduw blijft: de muis Algernon. Ironisch genoeg is het juist Charlie, de man die in eerste instantie als “minder”… Lees meer: Flowers for Algernon – Wat we vergeten als we alleen naar Charlie kijken - De zeven N’en van christelijke vleeseters – Nomos
In de introductiepost van deze serie heb ik uitgelegd wat het doel van de serie is. We bespreken zeven veel gehoorde argumenten die christenen soms gebruiken om hun eetgewoonten te rechtvaardigen. Vandaag gaan we verder met de argumenten die specifiek christelijk zijn, oftewel argumenten die gebruikt worden in de kerk. Vandaag ‘Nomos‘, het Griekse woord… Lees meer: De zeven N’en van christelijke vleeseters – Nomos - Sint Hubertus — de heilige die de jacht afzwoer
Over bekering, compassie en het zwijgen van de dieren Introductie 3 november is de feestdag van Sint Hubertus. In veel plaatsen wordt hij nog steeds gevierd als patroonheilige van de jagers. Er worden Hubertusmissen gehouden, Hubertusbroodjes gezegend, en zelfs dieren ingewijd “ter bescherming tijdens de jacht”. Toch is dat, wanneer je zijn levensverhaal kent, een… Lees meer: Sint Hubertus — de heilige die de jacht afzwoer